Euskaldunen artzain tradizioaren ondorio da; artzain-zakurren txapelketak gure herriko baldintza geografikoetara ondo egokitzen zen produkzio jarduera baten garapenaren ondorioz sortzen dira. Euskal mitologia osatzen eta sartzen den lehen artzain-zakurra "Alarabi" izan zen. Arratiarrek ziotenez, artalde txiki bateko artzaina zen.

ZAKURRA ETA ARTZAINA. XX.mendearen hasiera arte, gutxi gorabehera, artzainek ez zituzten zakurrak erabiltzen. Artzainarentzat zakurra ardien etsairik handiena zen, izutu, hozkatu eta min ematen zielako. Artaldeak txikiak ziren eta artzaina nahikoa zen bera babesteko edo mutikoen laguntza izan ohi zuen.

PROBAK

Hirurogeiko hamarraldiaren erdialdetik aurrera Euskal Herriko ardi-txakurra txapelketa bat ere ospatzen da eta bertan euskal lurralde guztietako artzainek hartzen dute parte. Probak hiru motatakoak izaten dira:

1)Esanekotasun proba. Proba honen bidez zakurrak ibilbide jakin bat egin behar du 3 minututan, bere senaren arabera egingo lukeenetik desberdina izango dena.

2)Ardiak toki jakin batera eraman eta hesi batetik barrena igararaztea 6 minututako denboran.

3)Artaldea artegian sartzea 7 minututan.

BALDINTZAK

Artzainak oihu eta txistuen bidez bere zakurraren mugimenduak zuzentzen ditu. Hemen ere sailkapena denbora eta penalizazioen arabera egiten da (abelburuak hozkatzen dituen zakurra deskalifikatuta geratzen da). Bi zakurrek bere lana egin ondoren artaldea aldatzen da, ibilbidea ikasten baitute eta hori abantaila izango litzateke ondorengo lehiatzaileentzat.

BESTELAKO SARIAK

Sari osagarriak izaten dira, hala nola, dotoreen jantzitako artzainentzat eta aurkezten diren zakurren artean arraza hobenekoentzat.

Baserrietan dauden lan desberdinen artean belarra moztea da arruntena. Belarra moztearen inguruko lehiaketak, herri kiroletako gainontzeko espezialitateak bezalaxe, baserriko lanetan du jatorria. Ikuiluan dagoen ganaduak jatea behar du egunero. Beraz, belarra azkar moztu eta bildu behar da, ustegabeko euriak belarra hartziduraz honda dezakeelako. Belarra azkar mozteaz gain askotan aldapa handitan egin behar da lan eta baserritarrak jarrera zailak hartu behar izaten ditu segatzerakoan.

Sega altzairuzko pieza batez, alde zorrotz batekoa, eta bi heldulekuko kirtenaz osatzen da.

Sega-apostuetan parte hartzen dutenek, belardi bateko belarra mozten dute segaren bidez. Irabazlea kilo gehien mozten duena da. 60 minutu, 90 minutu eta 120 minutuko probak izaten dira.

Bizkaitik heldu da kirol hau, eta probintzi honetan beste edozein lekutan baino ezagunagoa da.

Proba honetan, esku bakoitzean 50 kilotako txingak eramanda (nesken kasuan 25 kilo), plazak osatu behar dira. Orduerdian plazarik gehien egiten duenak irabaziko du apostu edo proba. Proba denboran deskantsuak egin ditzake eramaileak, baina ezin izango ditu txingatik eskuak kendu. Plaza bakoitza gutxi gora behera, 28 metro dira.

NEURRIAK. Txinga fundizio-pisuak edo burdin trinkoko totxo bat izaten da, forma zilindrikoa izan ohi dute, 30 zm-ko altuera eta 16,30 zm-ko diametroa; heldulekuak 5,50 zm-ko altuera eta 22 mm-ko lodiera du eta leuna da.

PREST ENTZUTEAN, atleta irteteko posizioan jartzen da pisuei helduta, eta txilibitua entzutean abiatu egiten da.

JOKOAREN ARAUAK. Txingolaria geratu egin daiteke edo berak egoki irizten duen erritmoan eraman, baina ezin ditu pisuak askatu ez eta gorputzeko ezein atalen gainean jarri. Arauen kontrakoa da, era berean, pisuak aurrera jarutikitzea. Lehiatzaileak ezin dezake bere garraioa erraztu edo arinduko duen ezein produktu eman. Hauetako edozein huts egite deskalifikazioarekin zigortzen da.

Plaza edo iltze bakoitzaren amaieran, oinetako batekin amaierako zinta zapaldu behar du. Neurketa berriz, atletak utzi edo erortzen zaion lehen pisura artekoa izaten da. Aurreratuen dagoen puntua hartzen da neurketa puntu gisa.

HARRI JASOTZAILEAK

Harri-jasotzea oso kirol ezaguna da Euskal Herrian, batez ere harrijasotzaileen arteko apustuei eta marka hauste pertsonalei dagokienez. Aizkorarekin eta pilotarekin gertatzen ez den bezala, kirol horietan oso garrantzitsuak baitira txapelketak, ia ez dago harria jasotzeko txapelketa ofizialik, eta harrijasotzaileek beren kirol karreretan markak hausten dituzten heinean sortzen dira espezialitate honetako mito handiak. Honenbestez, 300 kiloko mugara soilik hiru harrijasotzaile iritsi direla esan dezakegu: Goiazko Gibitegi, Leitzako Iñaki Perurena eta Mikel Saralegi txapeldunak. Hala eta guztiz ere, harrijasotzaile batek lortutako arrakasten muntaz ohartzeko, oso kontuan eduki behar da harrijasotzaile horren beso-luzeera, zenbaitetan markak hausteko aukera mugatuko baitio.

APUSTUAREN LEHIA plazan egiten da, jendaurrean. Pertsona batek, bakarka edo beste batekin lehian eta txandaka, inolako tresneria edo makina laguntzailerik gabe, ahal duen adina aldiz harria bizkarreratu behar du, aldez aurretik tinkaturiko pisu eta egiturak errespetatuz.

MODALITATEAK. Harri-jasotze kirolean bi modalitate nagusi bereizten dira: Harri handiak eta Harri txikiak. Harri txikien kategoriara biltzen dira 150 kilo bitarteko harri txikiak, eta harri handienera pisu handiago dutenak. Harri txikiekin lan egiten duten kirolariek bizkorrak izan behar dute eta erresistentzia handikoak eta harri handiekin lan egiten dutenak nagusiki beren gorputz-egitura garatu beharrean daude.
Mota askotako harriak izaten dira, forma erregularrekoak alegia: kubikoa, errektangularra, zilindrikoa edo borobila (esferikoa)
Harri jasotzaileek beraien gorputza babesteko: bular-babesa, gerrikoa eta praka-babesa daramatzate.

LASTO ALTZALEAK

Kirolaren muina ahalik eta kopuru handienean jasotzea lasto fardo bat, polea baten bidez, altuera jakin batetara.

PISUA ETA NEURRIAK. Lasto fardoak 45 kg-ko pisua eta 50-60 zm-tako altuera, 80-90 zm-tako luzera eta 45-55 zm-tako zabalera izan beharko du. Emakumezkoen txapelketan 30 kg-tara murrizten da pisu hau.

POLEA. Soka 5 metroko ibilbidea egiteko moduan jarriko da, betiere goiko korapilotik behera, eta polearen diametro maximoa 300 mm-takoa izango da.

SOKAREN gutxieneko diametroa 30 mm-takoa eta gehienezkoa 35 mm-takoa izango da.

PROBA, 120 segundotako iraupena izango du eta hasieran, fardoa, zoruan kirolariaren oinetan utzita hasiko da. Marka, aipatutako denbora jorretan egindako jasoaldiak izango dira. Jasoaldi bat baliozkoa izan dadin fardoak zorua eta poleako sokaren korapiloa ukitu behar ditu.

IDI-PROBA

Euskal Herri kirolen artean, idi-probak toki berezi batean kokatu behar dira, berau baita, bere jatorria baserritarren lan jardueran eta abereen arteko harremanetan duen modalitate bakarra. Batez ere abelburuak izan ohi dira eta horregatik deitzen zaie idi-probak.

Baserriko langilearentzat, abelburua baliorik handieneko ondarea da. Eta izan ere abere hitzaren etimologian oinarritzen da aberastasun hitza. Abelburuen lana oinarriko eta ezinbestekoa izan da eta oraino ere horrela nekazaritzaren munduan.

IDIA. Euskal Herriko eremuan, idiak mota orotako lanetan jardun du: itsas portuetan merkatalgaiak garraiatzen zituzten eta ontziak eraman eta ekarri portura ontzioletatik; mendian enborrak edo harria ateratzen zuten; meategietan eta harrobietan bagoitxoak eta gurdiak garraiatzen...

LEHIAKETA. Nekazaritzako abereak eta zamabereak, idiak, lehian hasten dira auzokoek desafioa elkarri botatzen diotenean, beren idiak zein baino zeinek azkartasun eta trebezia handiagoz eta denbora laburrenean ibiltzen dituen jakiteko.

Bai neurketa eta bai edozein hutsegite dela eta jar daitekeen penalizazioa plazako epailearen gauza izaten da, ea berari dagokio, eta berean, abereak pisatzerakoan sor daitezkeen bestelako auziak konpontzea.

Idi probaren helburua, uztarri batez loturik doazen idi-pareak harri handi bat orduerdian arrastaka eramatea da.

Denbora jakin batean pisu jakin bat (harri handi bat, 1.100 kilotako oinarri baten inguruan), distantziarik luzeenera eramatea lortzen duten idiak dira irabazleak.

Ez da onartzen, abelburua kolpatzea edo ziztatzea zakarkeriaz, bai ordea, xaxatzea urritz akuiluarekin, beti ere eztena edo ziria 11 milimetro baino txikiagoa bada.

Joandako mendeetan pilota eta palankarekin batera idi-probak izan dira gure herriko kirol-ikuskizunik garrantzitsuenetakoa.

GIZON-PROBA

Kasu honetan, gizonek eramaten dute harria arrastaka eta ez animaliek.

Denbora jakin batean, harria, distantziarik luzeena eramatea lortzen duena da irabazlea.

Gizon-probak banaka edo taldeka joka daitezke.

Harriaren pisua, tiraka dabiltzanen kopuruaren araberakoa da. Arinenek 5oo kg inguru pisatzen dute. Handienek 4 tona baino gehiago pisa dezakete.

Harria, plaza eta arauak, idi-probetan dauden antzekoak dira.

Gizon-probak Bizkaian jokatzen dira batez ere.

AIZKOLARIAK

Aizkolaritzak erakargarritasun handia dauka, hemen azal genezakeena baino askoz handiagoa. Hiru elementu horien arteko erlazioa, enborraren, aizkoraren eta gizonaren artekoa, axaleko begiradetatik ondoriozta daitekeena baino askoz estuagoa eta konplexuagoa da. Badakigu, hizpide dugun bezalako sistema konplexu baten inguruan egindako azterketa partzialek ez digutela erakutsiko nola funtzionatzen duen indar eta estetika osotasun honek. Egin diren azterketek sistema konplexu honetako zenbait alderdi, osotasun bateko zatiak lantzen dituzte, gizonaren eta beste bi elementu horien arteko erlazioa hobeto ulertzeko ahaleginean. Gauza da, ordea, beste ikuspegi batekin egitea aurrera, kirol eta kultur jarduera horri buruzko, gizonaren eta zuhaitzaren arteko loturari buruzko argitasun gehiago izateko.

Ahalik eta denbora laburrenean neurri jakineko enborrak (egurra) aizkoraz ebakitzean datza kirol hau.

Aizkolaria basoko bizitzari loturik egon da gehienetan. Basoan lanean hezitzen ziren antzina, eta apurka-apurka lana zena, kirol bihurtu da.

AIZKORA. Ezin besteko tresna izan da euskal gizakiaren iraupenerako. Harrian eta brontzean lantzen hasi eta burdinezkoak egitetik altzairuzkoak egitera igaro da. Enborraren kanpoko aldetik hasi eta barruko kortea emateko, aizkora handi eta txikien artea, aizkolari bakoitzak 8-10 bat aizkora behar ditu, nahiz eta normalean 20ren bat izaten dituen. Behin-behineko garrantzia du apostu honetan. Altzairu finez eginda dago, oso material ona, eta pisuz egokia izan behar da: ez aztunegia, ez arinegia.

ENBORRA. Enborrei dagokienez, gaur egun arautegiak dioenez, egur borobilak eta neurriz ongi osatuak plazaratu behar dira, ageriko harkaitzik gabeak. Lehiaketarako betidanik hautatu den egurra pagoa izan da, haizkoraz mozteko testura berezia duelako. Apustuen zailtasun maila enbor kopuruaren, tamainaren eta kalitatearen araberakoa izaten da. Eta desberdintasun natural horrek eragiten du, lehian ari diren bi aizkolariek enbor berdinak ebakitzea eta errekorrik ez izatea. Enborraren neurria da egokitu daitekeen gauza bakarra.

TRONTZALARIAK

Goiko argazki honetan ikus dezakegun bezala, trontzalarien zeregina, enbor bat zerra haundi batekin eta bi pertsonen artean, trontzatan ebakitzea da. Pertsona bakoitzak zerra alde batetik hartzen du, eta elkarrekin mugimenduak koordinatuz, aurrera eta atzera ekiten diote enborra zatietan ebaki arte. Ebagitako zati bakoitzak neurri jakin batzuk izan behar ditu, eta enborra lehenengo ebagitzen duen bikoteak irabazten du lehia.

Gaur egun, hainbat dira trontza egiten animatu diren neskak, eta apurka-apurka gehiago animatzen dabiltzala esan daiteke.

EUSKALDUNEN ITSASOA

Oraintsu arte itsasoa berebizikoa izan eta miatu gabe egon da. Bere aberastasuna ematen zuen bere legea ezartzen zuen bezala; errespetoa zioten arrantzaleek eta beldurra familiek. Idazleek jaso dituzten kontakizunek eta gure zaharrek kontatutako pasadizoek, honezkero galbidean den bizimodu batetara garamatzate, asko eta asko, historiaren eta legendaren mugan badaude ere.

ARRANTZA OHITURAK

Traineruen estropadak itsaso zabaleko arrantzaren ingurutik sortutakoak dira. Arrantzuntziek gizon indartsu eta erresistentzia handikoak behar zituzten, ordutako arraunketa egiteko gauza izango zirenak arrantza tokietara iritsi eta, behin arrantzan bildutakoa jaso ondoren, portura ahalik eta azkarren itzultzeko, enkantean preziorik onena jasotzen baitzuen lehena iristen zenak. Arrantzuntzi horien arteko borrokaren ondorioz kirol lehia sortzen da herri eta arroen artean.

Urte askotan zehar, estropaden gaia arrantzarekin lotua egon zen eta arrantzale onenen artean osatzen zituzten itsasertzeko tripulaziorik onenak. Kontatu ohi izan da, gizonezko oso altuak zirela, arrantzara egun osorako edo gehiagorako ateratzen zirela. Bale, hegaluze edo sardinarako untziak bi mila kilo arrain eramateko prestatuta zeuden.

Ez zen soldata finkorik izaten arrantzaleentzat; ordainketa hobarien banaketa proportzionala izaten zen.

TRAINERU ESTROPADAK dira, zaletu gehien arakazten dituen kirola. Estropadak itsasertzeko herrietako bizimodu tradizionalaren ondorio dira. XX. mendearen azkeneko hamarraldietan estropadek kirolaren izaera nabarmenago bat hartzen dute eta arraunlariak ere ez dira, derrigorrez, itsasoan aritzen direnak izango.

MODALITATEAK

Traineru estropadak, gehienetan, lau luze eta hiru ziabogetara jokatzen dira eta hiru milia egiten dituzte.

Badira erlojuaren kontrako bestelako modalitateak ere, eta hauek estropada egiteko tokiak lau untzi batera ibiltzeko aukerarik ematen ez duenean izaten dira. Trabesiak ere izaten dira, baina banaka batzuk eta ibilbide luzeagoa izaten dute, itsasertzeko bi herrien arteko distantzia izan ohi da.

DENBORALDIA

Estropaden denboraldi ofiziala ekainaren amaiera aldera hasi eta urriaren hasiera aldera amaitzen da. Aurretik ordea, batelen eta trainerilen denboraldia jokatu da, martxotik aurrera. Denboraldiko probarik garrantzitsuena, Donostiako Kontxako estropada da, ziaboga bakarreko bi luzekoa izaten dena.